نجلا درخشانی، کارشناسی ارشد مرمت و احیا بناها و بافت‌های تاریخی در یادداشتی نوشت: منظور از بافت شهری سنتزی است از تمام اجزای کالبدی یک کل ارگانیک، که در سطوح وضوح متمایز بافت شهری قابل مشاهده است. در کلی‌ترین سطح، بافت را می‌توان سازمان خیابان‌ها و بلوک‌ها توصیف کرد و به طور خلاصه می‌توان بافت شهری را حالات مختلف همجواری و فضاهای پر و خالی در ترکیبات مختلف و همچنین نحوه‌ی قطعه‌بندی اراضی مشخص دانست.

بافت هر شهر کمیتی پویا و در حال تغییر است که وضع کالبدی شهر و چگونگی شکل‌گیری آن را در طول زمان نمایان می‌سازد. بافت هر شهر دانه‌بندی فضای کالبدی شهر یعنی فضاهای پر و خالی و مقدار آن‌ها را نسبت به یکدیگر و چگونگی رابطه و حد نزدیکی بین آن‌ها را مشخص می‌کند و شبکه ارتباطات و نحوه‌ی دسترسی و خصوصیات کلی راه‌ها و کوچه‌ها را اشکار می‌نماید. به عبارت دیگر بافت شهر به هم تنیده شدن و نحوه استقرار ساختمان‌ها و ترکیب ان‌ها با یکدیگر در ارتباط با شبکه‌ راه‌ها براساس شرایط محیطی است.

بافت‌های شهری که در زمان‌های گذشته در هر شهر ایجاد شده‌اند نماینده تاریخ، هویت و اصالت معماری و شهرسازی شهرها هستند که روند تغییرات مورفولوژی شهر را نمایان می‌سازند، لذا شناسائی و تلاش برای حفظ و نگهداری آن‌ها توام با برنامه‌ریزی برای ساماندهی این بافت‌های ارزشمند باید یکی از محوری‌ترین موارد در طرح‌ها و سیاست‌های توسعه‌ی شهری باشد.

بافت تاریخی هر شهر به‌عنوان هویت و اصالت معماری و شهرسازی و بخشی از فرهنگ آن شهر محسوب می‌شود که باید در طرح‌های توسعه‌ی شهری به آن توجه ویژه شود و با ارائه‌ی راه‌کارها و استراتژی‌های لازم این بافت‌ها را حفظ کرده و به آیندگان انتقال داد.

حفاظت از آثار گذشتگان که بعنوان متاعی ارزشمند نزد ما به‌امانت گذاشته شده؛ نه به‌عنوان پدیده‌های نمادین بلکه بدلیل شناخت سیر تحول و تکامل زندگی، تاریخ شهرسازی و معماری اهمیت و ضرورت دارد.

با توجه به مسئله هویت و اصالت در هر شهر که موجب تمایز مکانی از مکان دیگر، ایجاد حس تعلق خاطر در ساکنین بافت‌های تاریخی و افزایش حس مشارکت آن‌ها در توسعه‌ی شهری می‌باشد، بافت‌های تاریخی و ارزشمند به‌عنوان بخش مهمی از هویت شهری محسوب می‌شوند.

بنابراین هریک از دانه‌های تاریخی موجود در بافت‌های شهری و همچنین تمامی بافت‌های تاریخی و ارزشمند باقی مانده، به‌عنوان عناصر هویت‌بخش شهر شناخته می‌شوند که با وجود ویژگی‌های خاص و منحصر به‌فرد خود از دیگر بخش‌ها متمایز شده که نه‌تنها از بعد فرهنگی بلکه در ابعاد اجتماعی و اقتصادی نیز می‌توانند نقش مهمی ایفا کند.

مفهوم بافت تاریخی-فرهنگی بر اساس نظریه شورای عالی شهرسازی و معماری: به بخش یا بخش­‌هایی از شهر اطلاق می‌­‌شود که منعکس‌کننده­ ارزش­‌های تاریخی-فرهنگی شهر بوده و شکل آن‌ها، حاصل تعامل مکان (جغرافیا و بوم)، زمان (تاریخ) و باور (سنت‌ها و اعتقادات) در رابطه با انسان در یک پهنه‌ی زیستی در طول تاریخ می‌باشد. این محدوده‌ها که به‌لحاظ ویژگی­‌های شکلی، ساختاری و ارزش‌های تاریخی-فرهنگی از سایر پهنه­‌های شهری متمایز، قابل‌تشخیص و مستلزم شناسایی بوده، توسط وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری تعیین می‌­‌شوند. محدوده‌های تاریخی-فرهنگی، به منزله‌ی بخشی جدایی­‌ناپذیر از پیکره و استخوان‌بندی شهر امروزند؛ لذا پرداختن به موضوع حفاظت و احیای این پهنه­‌های ارزشمند، باید با رویکردی جامع‌نگر در مقیاس شهر و سرزمین پیرامونی مورد توجه قرار گیرد.

براساس مصوبه مورخ بیست و هفتم مهرماه ۱۳۹۴ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران؛ فرایند حفاظت و احیاء محدوده­‌های تاریخی–فرهنگی، به‌عنوان موضوعی چند وجهی و فرابخشی، نیازمند مشارکت و حضور تمامی دستگاه‌ها و کنشگران مرتبط و مؤثر، متشکل از دستگاه‌ها و نهادهای ذیربط، نمایندگان سازمان‌های مردم نهاد و دانشگاهیان است.

رشد روزافزون فرهنگی و اجتماعی شهرها موجب ایجاد نوعی احساس نیاز به خاطرات و تعلق خاطر آن‌ها به گذشته‌ی تاریخی و اصالت خود شده است که از طریق حفظ نشانه‌ها و عناصر ارزشمند موجود در شهر چه از نظر معنوی و چه از نظر کالبدی و فیزیکی می‌توان به این احساس نیاز پاسخ گفت.

بر این اساس برای جلوگیری از تخریب و از بین رفتن بافت‌ها و تکدانه‌های تاریخی و ارزشمند موجود در آن‌ها و همچنین کمک به حفاظت و تاب‌آوری آن‌ها، در مرحله‌ اول مستندنگاری و در مرحله‌ی بعد ثبت این بافت‌های ارزشمند امری ضروری تلقی می‌شود.

در حال حاضر در شهرستان آبادان فقط دو بافت؛ محلات بریم و بوارده بصورت یک دست با حفظ خط آسمان اولیه باقی مانده و تاکنون از طرف پالایشگاه به ساکنین واگذار نشده‌اند، لذا با ثبت این بافت‌ها در فهرست اثار ملی می‌توان بخشی از معماری بومی منطقه را از گزند تخریب و بلندمرتبه‌سازی دور نگه داشت.

بافت بوارده شمال دو بخش شمالی و جنوبی می‌باشد که از این دو محله تعداد یازده عدد از خانه‌های موجود در بافت در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند.

بافت بریم نیز شامل دو بخش شمالی و جنوبی می‌باشد که بخش جنوبی به نخلستان بریم معروف بوده و بخش زیادی از آن بصورت محله‌ای در فهرست آثار ملی کشور بثبت رسیده که جز معدود محلات ثبتی در خوزستان بشمار می‌رود و شامل تک دانه‌هایی ارزشمند با کاربری‌های مختلفی اعم از: مسکونی، تأسیسات و تجهیزات شهری، فرهنگی، ورزشی، پذیرایی، اداری و... بوده که در حال حاضر اکثرا بعد از جنگ ایران و عراق، بصورت متروکه باقی مانده‌اند. این بخش از بافت بریم در صورت مرمت و احیا می‌تواند بخش مهمی از گردشگری منطقه را شامل شده و تأثیر بسزایی در جذب گردشگر داشته باشد.

در بافت بریم تعداد ۵۷ بنا در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. شوربختانه بخش‌های زیادی از بافت‌های شرکتی در اثر عدم برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری نادرست و غیر اصولی، طی سال‌های گذشته به ساکنین واگذار شده و بخش‌های اعظمی از این بافت‌ها با ساخت و سازهای مغایر با اصول حفاظت و مرمت دستخوش تغییرات جبران ناپذیری شده‌اند.

بافت تاریخی یک شهر به عبارتی موجودیت کالبدی بافت بمثابه‌ی ظرفی است که مردم به‌همراه فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی یا به‌عبارتی موجودیت مدنی، مظروف آن را تشکیل می‌دهند. تا زمانی که رابطه‌ای منطقی فی‌مابین ظرف و مظروف برقرار نشود امکان حفاظت از کالبد فراهم نحواهد شد. مشارکت مردمی و توانمندسازی ساکنان بافت و سازمان‌های مرتبط، از نظر فرهنگ حفاظت و چرایی نگهداری این بافت‌ها بخش مهمی از این ارتباط را مهیا می‌سازد. توجه به نیازها و بروزرسانی بافت‌های تاریخی و ارزشمند نیز یکی از راه‌کارهای مفید در راستای ارتباط موجودیت کالبدی و موجودیت مدنی (جریان حیات نهفته در کالبد) می‌باشد. روندی که کشورهای توسعه یافته همواره به‌عنوان سرلوحه‌ی پلان‌های حفاظتی خود قرار داده‌اند.

اگر در بافت تاریخی موجودیت کالبدی و مدنی به تعادل نرسند، پدیده‌ی ناگوار فرسودگی اجتماعی که نشانه‌ی بارز آن عدم تعلق خاطر است، رخ می‌دهد.

کشورهای ایتالیا، فرانسه، اسپانیا، هلند و پرتغال را می‌توان از جمله کشورهای اروپایی دانست که در راستای حفاظت و احیای بافت‌های تاریخی گام‌های ارزشمندی برداشته‌اند.

هر یک از این کشورها در شهرهای مختلفشان با توجه به فرهنگ و پیشنه‌ گوناگون خود، مرمت و بهسازی شهری متفاوتی را رقم زده‌اند؛ از موارد مهمی که در حفاظت، مرمت و احیاء بافت‌های تاریخی مورد توجه قرار داده‌اند، تلفیق و ایجاد یک هم‌جواری منطقی بین بافت‌های قدیمی و جدید، بدون ایجاد کمترین مشکل می‌باشد که همواره این مسأله در احیاء و معاصرسازی بافت‌های تاریخی از پیچیده‌ترین موارد بوده است.

در کشورهای توسعه یافته بافت‌های تاریخی، جذابترین و پرطرفدارترین جاذبه‌ی گردشگری تاریخی و فرهنگی هستند که به‌عنوان سرمایه‌ای ارزشمند و بلقوه در حوزه‌ی فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی محسوب می‌شوند، درحالی که در ایران و آبادان بدلیل کم توجهی این بافت‌ها و تکدانه‌های ارزشمند درون آن‌ها، در حال ویرانی بوده و کم کم ارزش‌های فرهنگی و خاطرات نهفته در آن‌ها در حال فراموشی است.

درصورتیکه دو بافت تاریخی و ارزشمند بریم و بوارده که بخشی از ثروت‌های فرهنگی منطقه می‌باشند، ثبت نشوند و راهکارهای حفاظت و احیا برای آن‌ها لحاظ نشود، احتمال واگذاری آن‌ها به ساکنین مانند سایر بافت‌های شرکتی آبادان اعم از کوی کارگر (بهمنشیر)، فرح‌آباد، پیروزآباد، هلال بریم و کوی دریا، وجود دارد که در آن حالت، دستخوش تغییرات جبران ناپذیری در موجودیت کالبدی خواهند شد.

به گفته دالایی لاما، دیروز تاریخ است، فردا راز است، امروز یک هدیه است.

بیایید داشته‌های دیروز را، امروز حفاظت و نگهداری کنیم تا فردا همچون هدیه‌ای ارزشمند به آیندگان تقدیم کنیم.

انتهای پیام/